MAHMUD KAŞĞARLI

Türk dili tarixinin yenidən yazılmasını təmin edən və Türkcənin qaranlıqdakı bir çox mövzusunu işıqlandıran “Divani Lüğət-it Türk”ü bizlərə qazandıran , Türklük elminin ( Türkologiya ) qurucusu Kaşğarlı Mahmudun həyatı haqqında təəssüf ki ətraflı məlumat yoxdur

Kaşğarlı Mahmudun babası Qaraxanlı hökmdarı Muhammed Buğra xan min Yusif, 1047 - 1048 illəri arasında on beş ay hakimiyyətdə qaldıqdan sonra sonra taxtını böyük oğlu Hüseynə buraxma qərarı alır. Ancaq Muhammed Buğra xanın ikinci bir həyat yoldaşı və bu yoldaşından olan İbrahim min Muhammed adında bir oğlu daha vardır. Taxtın Hüseyin min Muhammed Çağrı Tilgin'nə  , yəni Kaşğarlı Mahmudun atasına buraxılmasını heç cür qəbul edə bilməyən ikinci həyat yoldaşı , taxta çıxış mərasiminin olacağı gün qanlı  plan hazırlayır . Mərasim yeməyinə zəhər qarışdıraraq xanədanın bir çox mənsubunun yanında əri Muhammed Buğra Xanı zəhərləyir , qaynı Süleymanı boğdurtur .

Bununla da kifayətlənməyib ərinin və qaynının ixtiyarındakı  bir çox adamı öldürtdürür və bu qanlı zərbənin ardından oğlu İbrahimi taxta çıxarır.Atası hökmdarlığa , özü də şəhzadəliyə hazırlaşarkən taxta çıxış mərasiminin bir dəhşətə  çevrilməsi nəticəsində Kâşgarlı Mahmud , ailəsinin az qala hamısını itirir. Ancaq bu qanlı hadisədən özü sağ olaraq xilas olur. Yaşadığı faciədən sonra tək qalan Kaşğarlı Mahmudun bundan sonra yaşadıqları naməlum qalmaqdadır.

Qanlı hadisə ilə hakimiyyətə   gələn ögey qardaş İbrahimin səltənət dövrü bir ilə yaxın  sürmüşdür. Onun hakimiyətini tanımayan Barsgan əmiri Yınal Tigin'ə qarşı anasının da təhriki   savaş açan İbrahim, döyüşü itirdiyi kimi canını da verər. Ailəsini məhv edənlərin yox  olmasından sonra taxt mübarizəsinə girişməyən , hətta o günlərdə ölkəsinə də dönməyən Kaşğarlı Mahmudun özünü türk dili üzərinə araşdırmalara həsr etdiyi düşünülməkdədir.

Türk birliklərinin dil xüsusiyyətlərini bol örnəklə detallı bir şəkildə ortaya qoyan bir əsərin hazırlanması , geniş bir vəsait toplanmasını tələb edirdi. O günün şərtlərində belə bir işin reallaşdırıla bilməsi üçün illərcə sürəcək bir araşdırma edilməsi lazım olduğu nəzərə alındıqda  , Kaşğarlı Mahmudun yaşadığı hadisələrin ardından ölkəsini tərk edərək qonşu türk birlikləri arasında gəzdiyi , beləcə türk ləhcələrini və ağızlarını yaxından tanıdığı və əsəri üçün material yığdığı düşüncəsi düzgünlük qazanmaqdadır. Yalnız qrammatika xüsusiyyətləriylə əlaqədar olaraq deyil , türk dünyası haqqında verdiyi məlumatlardan bölgənin coğrafiyasını da yaxından tanıdığı aydın olmaqdadır.

Mahmud Kaşğarlıdan bəhs edən türkoloqlar onu dilçi, tarixçi, etnoqraf adlandırmaqla yanaşı, çoğrafiyaşünas toponimçi də hesab etmişlər.Mahmud Kaşğarlı bir coğrafiyaşünas kimi «Divan»a bir xəritə də əlavə etmişdir. Bu, ilk Türk dünya xəritəsidir.