DÜNYA TARİXİNƏ TÜRKLƏRİN VERDİYİ İLKLƏR

Tarixdə atı ilk əhliləşdirən  Türklərdir. Çünki ,döyüşçü bir millət olaraq atdan ilk dəfə türklər istifadə ediblər. At təxminən 55 milyon il əvvəl ortaya çıxandan bəri bir çox təkamülə uğrayıb. Bütün əhliləşdirilən atlar " Equus Caballus deyilən bir heyvan cinsinin üzvləridir. Buna bənzəyən fərqli at növləri, bir zamanlar orta Asiyada gəzişən vəhşi atlardan doğulmuşdur ki, bu atların hal-hazırda  həyatda qalmağı bacaran tək nümunəsi Przewalski deyilən Monqolların vəhşi atlarıdır.

Qədim dövrlərdə bir çox at cinsi mövcud olub amma bunlar arasında Bozqır mədəniyyətində (Türklərin yaratdığı mədəniyyət) döyüş atı kimi istifadə olunan at Przewalski cinsindən deyil, kiçik gövdəli, uzun və incə ayaqlı, məğrur baxışlı, sərt dırnaqlı qərb bozkırları cinsidir. Keçmiş zamanlarda bir deyil, bir çox növdən çöl atı yaşayıb, bunlar arasında Asiya Hunları "Przewalsky Atı" nı bilir amma bu atı yalnız yük heyvanı olaraq istifadə edərdilər. Qalın qıçlı, kobud gövdəli "Przewalsky Atı" qaçış zamanı müxtəlif istiqamətlərə doğru sürətli dönməyə əlverişli deyildi. " Bozqır Atı" nın isə, xüsusilə döyüşlərdəki ardıcıl və kompleks manevr hərəkətlərinə asan alışabilən bir gövdə quruluşu vardı. Asiyadakı ilk at qalıqları, Türk yurdu bölgəsindəki Afanasyevo Mədəniyyəti ilə ( e.ə 2500-1700 ) ilə onun bir inkişafı olan, eyni bölgədəki Andronovo Mədəniyyətində  (e.ə 1700-1200 ) görülmüş və Andronovo Mədəniyyət bölgəsinə daxil olan yerlərdə həmişə at qalıqlarına rast gəlinmişdir. Müxtəlif alimlərin araşdırmalarının  nəticələrinə görə bu iki mədəniyyət, Türklərin qədim əcdadları tərəfindən yaradılmış,   Andronovo və Afanasyevo mədəniyyətlərinə aid insan skeletləri Türk = Turan tipini təmsil edir.  Atın funksional bir dəyər qazanması, ancaq Türklərin  özlərinin yaratdıqları "Bozqır Mədəniyyəti"ndə görülməkdədir. Bozqır Mədəniyyətində əsas rol önayaq baş faktor miniciliyidir. Bozqır Mədəniyyətində, ilk başda sıxlıq başqa məqsədlər üçün istifadə edilən atçılıq, qısa müddətdə hərbi bir dəyər qazanaraq bozqır savaşçılığının təməli olmuş, at da döyüş atı tipinə doğru inkişaf etdirilmişdir.

Hun Türkləri, Çin torpaqlarında atlı döyüşün bilinmədiyi bir zamanda öz xüsusi mədəniyyətləri ilə göründüklərini, döyüş atlarını da yanlarında gətirmişdilər. Beləcə döyüş atı , şərqə doğru yayılmış və Orta Asiya ilə Şərqi Asiyada döyüş atı yetişdirilməsi ilk olaraq Hunların yayıldıqları Şan -Si bölgəsində görülmüşdür. Atın minik heyvanı olaraq istifadə edilməsi , dünya tarixində çox əhəmiyyətli bir mərhələ olub əkinçiliyə bağlı heyvandarlığın çox üstündə bir mədəniyyət deməkdir . Ovçuluq həyatından heyvanları əhilləşdirməyə geçen ilk irq Türklərdir. At, türklər tərəfindən əhilləşdirilmiş, türklər ata minən ilk insanlar olmuşdur. Qapandan - Yüs bölgəsində ( Afanasyevo - Andronovo mədəniyyət ətrafı) edilən qazıntılarda , e.ə 3.min əvvələ aid olan məzarlarda ağızlarında dəmir gem izləri olan at skeletlərinə rast gəlinmişdir. Atın , Ön Asiya və Indo- Gərməyin qövmlərinin tarixində əhəmiyyətli bir yeri olmadığı kimi Moğollarda da sonradan iştirak etmişdir. Moğollar əslən bir bozqır qövmü deyil , meşə qövmü idi. Lakin daha sonraları Bozkır Kültürü'ne qatılmışlar ,türklərlə birlikdə bu mədəniyyətin tətbiq olmuşlar. Bu səbəbdən , monqol həyatında atın yer əldə etməsi Türk Mədəniyyət Çevresi'ne yəni Bozkır Kültürü'ne geçmeleriyle başlar. Bütün bunlara qarşılıq , ən köhnə çağlardan bəri Türklərin siyasi, dini, iqtisadi və ictimai həyatında at mühüm  bir rol oynamaqdadır. Türklər, yetişdirdikləri atın südündən milli içkiləri olan kımız'ı hazırlayırlar, xarici ölkələrə ixrac edərək gəlir təmin edərdilər. Xüsusilə Çin , atı Türk ölkələrindən təmin edərdi. Çinlilər , yalnız Göktürk çağında, ayrı adlarla adlanan 11 cins Türk atından bəhs etmişdilər. Çin sənədlərinə görə, Hun türklərindən əvvəl Çinin şimal qövmləri atlı döyüş üsulunu bilmirdilər. Çinlilər də atı əvvəllər yalnız döyüş arabalarında işlədərdilər ancaq e.ə 4.əsrdə türklərlə ilk qarşılaşdıqları zamana qədər Atlı Bozkır Mədəniyyətindən xəbərsiz idilər. Çin tarixə  görə Türklər hər il at güləşi təşkil edir, birinci gələn atın soyunu davam etdirirdilər . Çinlilər, Türk atlarının gözəlliyinə və gücünə hayrandılar . Ən gözəl türk atlarına "Qan Tərləyən Atlar " adı verilərdi.